Presentaties van vorige congressen en achtergrondinformatie
Geert Kelchtermans, KULeuven - COOLS Centrum voor Onderwijsvernieuwing en de Ontwikkeling van Leraar en School – Gepresenteerd op SOK 2 juni 2023
Het is niet verwonderlijk dat de oproep om ‘verantwoording af te leggen’ bij leraren vaak gemengde gevoelens of weerstand oproept. De voorbije decennia is de pedagogische betekenis van verantwoorden immers versmald tot ‘rekenschap afleggen’. Beide termen lijken synoniemen, maar dat zijn ze niet. Integendeel, ze staan voor twee heel verschillende manieren van denken en spreken over goed onderwijs en – bij uitbreiding – over goed of professioneel leraarschap. Rekenschap is een boekhoudkundige term, die een economische manier van denken weerspiegelt, waarbij het gaat om effectiviteit, aantoonbare ‘(leer)winst’ of ‘(leer)opbrengst’. Maar vooral ook om het zich indekken tegen of ‘immuun’ maken voor kritiek. In mijn lezing werk ik die kritische analyse uit. Maar tegelijkertijd houd ik een pleidooi voor pedagogische verantwoordelijkheid als een positief alternatief. Verantwoordelijkheid gaat ervan uit dat leraren in een relatie van zorg en engagement staan ten aanzien van hun leerlingen. Ver-antwoord-elijkheid verwijst naar het ‘antwoord’ geven op de educatieve noden (vragen) van de leerlingen. Dat veronderstelt niet alleen technische expertise (bv. vakinhoudelijke of didactische kennis), maar ook de bekwaamheid om te oordelen wat op een bepaald ogenblik het meest aangewezen, juist, rechtvaardig, passend… is voor de vorming van de leerlingen. In dat oordeel zal het streven naar de curriculumdoelen (kennis, vaardigheden, competenties…) uiteraard een belangrijk criterium vormen. Maar tegelijkertijd weerspiegelen die oordelen ook waardengebonden keuzes, zijn ze dus onvermijdelijk betwistbaar en laten ze de betrokkene emotioneel niet onverschillig. Die morele, politieke en emotionele dimensies vormen de kern van wat ik omschreven heb als de kwetsbaarheid van het leraarschap. Het opnemen van verantwoordelijkheid vereist het erkennen en zelfs koesteren van die kwetsbaarheid. Het staat haaks op het streven naar immuniteit in de vorm van rekenschap. En dus: ja, het afleggen van verantwoording is een vorm van professionaliteit van de leraar. Meer zelfs: het is de plaats bij uitstek waar die pedagogische professionaliteit van de leraar zichtbaar wordt.
Gilbert Deketelaere, nascholer kwaliteitszorg en auteur van “Werken aan kwaliteit op school” – Gepresenteerd op SOK 2 juni 2023
We starten met een klassieke definiëring van verantwoording en gaan we na hoe we die kunnen verfijnen en opwaarderen in functie van kwaliteitsontwikkeling. We bekijken welke plaats verantwoording heeft binnen het (dagelijkse) professioneel handelen. Je krijgt ideeën aangereikt over aan wie, waarover en op welke manier verantwoording afgelegd kan worden. We reflecteren ook over de rol die data kunnen spelen. We eindigen met enkele valkuilen bij het gebruik van data voor verantwoording. De info zicht zich zowel tot leraren, beleidsmedewerkers als leidinggevenden.
Lieven Viaene, Onderwijsinspectie – Gepresenteerd op SOK 2 juni 2023
Naar verantwoording wordt vaak op een negatieve manier gekeken: het staat haaks op groei en ontwikkeling, en vormt ballast bovenop de kerntaak om kwaliteitsvol onderwijs te organiseren. Is verantwoording afleggen een rem op of net een motor voor kwaliteitsontwikkeling? Aan de hand van deze kernvraag wordt ingegaan op de introductie van inspectie 2.0 en vooruitgeblikt naar het gedifferentieerd doorlichten dat in september 2023 van start gaat. Leidraad daarbij is de keuze om de controlerende rol steeds uitdrukkelijker aan te vullen met stimulerende initiatieven, en zo de impact van het kwaliteitstoezicht te vergroten. In deze sessie wordt verduidelijkt hoe het controleren en stimuleren van onderwijskwaliteit geen tegengestelden zijn, maar elkaar net kunnen versterken. Of anders gezegd: hoe de perceptie van een slagboom kan evolueren naar de ervaring van een krachtige hefboom, waarbij verantwoording en kwaliteitsontwikkeling hand in hand gaan.
Jan Vanhoof, Universiteit Antwerpen – Gepresenteerd op SOK 2 juni 2023
Hoe centrale toetsen een te verantwoorden plek geven in de zorg voor onderwijskwaliteit? Het beleidsdebat inzake zinvolheid en vormgeving van centrale toetsen is al twee decennia bijzonder levendig in Vlaanderen. Met de beslissing van de Vlaamse overheid om alle Vlaamse leerlingen vanaf schooljaar 2023-2024 tijdens hun schoolloopbaan vier keer een centrale toets te laten afleggen, is dit thema ook opnieuw bijzonder actueel geworden. In deze sessie nemen we bovenstaande beleidsbeslissing als vertrekpunt en belichten we de verscheidene randvoorwaarden die vervuld dienen te zijn om van deze centrale toetsen een kwaliteitsbevorderend vehikel te maken. We verdedigen de stelling dat Vlaanderen met centrale toetsen zonder meer de bestaande kwaliteitsuitdaging niet het hoofd zal kunnen bieden, maar zonder centrale toetsen ook niet. We verkennen via welke mechanismen centrale toetsen kwaliteitsbevorderend kunnen werken, als een instrument voor ontwikkeling én verantwoording. Daarbij staan we ook stil bij hoe een ondoordachte verantwoordingsgerichte inzet van centrale toetsen sluipend onbedoelde neveneffecten kan hebben.
Martijn Vroemen, Teamchange Amsterdam – Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
Wat is een team eigenlijk? En wat voor soorten teams heb je? Hoe hangt samenwerken af van de onderlinge afhankelijkheid? Wat doe je met (te) grote teams? En wat doe je met teams die volledig disfunctioneren: zogenaamde probleemteams? We gaan in op de verhouding tussen boven- en onderstroom. Welke patronen kun je daarin snel herkennen? En welk type interventies kun je doen wanneer je vindt dat de onderstroom hinderend wordt?
– Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
Bart Schipmölder, NSO-CNA Leiderschapsacademie – Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
‘De best presterende teams maken de meeste fouten’. Uit onderzoek van Amy Edmonson bleek dat de best presterende teams een veilig teamklimaat hadden, waardoor ze hun fouten openlijk bespraken en toegaven. In dat klimaat is kwaliteitsontwikkeling mogelijk. Hoe creëer en stuur je een veilig samenwerkingsklimaat waarin mensen verantwoordelijkheid nemen en er geleerd wordt? Hoe ontwikkelt samenwerking zich in de tijd en hoe houd je deze sprankelend en van betekenis? Niet de urgentie maar vooral de relevantie motiveert tot creatie. Tijdens deze lezing bevraagt Bart Schipmölder je op de vraag wat jij wilt creëren. Om te kunnen sturen, is het nodig dat de doelen gedeeld en helder zijn en je patronen gaat herkennen in de samenwerking. Welke patronen maken deze sterker en welke staan deze in de weg? Hoe voer je daarover het gesprek? Wat ga je doen? Je leert tijdens deze sessie om jouw team, het team van partners met wie je werkt aan kwaliteit, beter te begrijpen en je eigen visie op samenwerken woorden te geven. Wat helpt jouw team de doelen te bereiken en welke patronen staan dat in de weg? Bart Schipmölder reikt je interventies aan die je de volgende dag al kunt inzetten om beweging te creëren in de samenwerking. Hij kleurt zijn verhaal met verschillende voorbeelden en filmfragmenten over samenwerking.
Henk Galenkamp en Jeannette Schut, Bureau Galenkamp & Schut – Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
Dit is onze eerste SOK-talk. Gasten zijn Henk Galenkamp en Jeannette Schut. Enkele onderwerpen: Wat is de verhouding tussen cultuur en structuur in een organisatie? Is het ene belangrijker dan het andere? Hoe kun je disfunctioneel gedrag ontmaskeren als het onder de waterlinie zit? Is een aanspreekcultuur hetzelfde als een professionele cultuur?
Henk Galenkamp en Jeannette Schut, Bureau Galenkamp & Schut – Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
Onderwijs is mensenwerk. De volwassenen (leraren, schoolleiding, ouders, etc.) werken met leerlingen samen aan hun toekomst. De kwaliteit van dat proces wordt in hoge mate bepaald door de kwaliteit van de samenwerking van de volwassenen onderling. Een professionele schoolcultuur is een cultuur waarin alle gedrag van die volwassenen leidt tot: 1. de doelen van de school; 2. toename van welbevinden van zichzelf; 3. toename van welbevinden van anderen (in eerste instantie van andere volwassenen en van daaruit óók van de leerlingen). Dit betekent dat gedrag van de volwassenen dat daar niet toe leidt (tegenwerking i.p.v. samenwerking), begrensd dient te worden. Dat moet stoppen. Vriendelijk én duidelijk. Wij noemen dit ‘begrenzen van gedrag met behoud van relatie’. Dit is het centrale kenmerk van een kwaliteitscultuur. Door disfunctioneel gedrag te begrenzen ontstaat er kwaliteit in de school.
Myrte Legemaate, Avans Hogeschool Breda – Gepresenteerd op SOK 2 december 2022
Zo goed mogelijk lesgeven is wat ons allen in het onderwijs drijft iedere dag. Toch lijkt dat soms anders te zijn zodra het woord kwaliteitszorg valt. Kwaliteitszorg is dan ineens iets van de kwaliteitsmedewerker of de leidinggevende. En onze fierheid over ons werk en onze school maakt plaats voor twijfel en soms zelfs angst. Is een kwaliteitscultuur de oplossing voor deze uitdagingen? Of is een kwaliteitscultuur een modegril in het onderwijs? Wie wordt er beter van een kwaliteitscultuur? En kun je een kwaliteitscultuur wel versterken? In deze keynote wordt ingegaan op bovenstaande vragen en word je op basis van wetenschappelijk onderzoek en praktijkervaring uitgedaagd om kritisch te reflecteren op de aanpak van kwaliteitszorg in jouw school. Daarnaast krijg je handvatten om vanuit een integraal perspectief te kijken naar en te werken aan het versterken van de kwaliteitscultuur in je organisatie.